Karen A. Cerulo'nun parfüm üzerine yaptığı sosyolojik araştırma tam da bu noktaya dikkat çekiyor. Kör koku testlerinde insanların kokuları yalnızca hoş veya nahoş olarak değerlendirmediği; kokular üzerinden hedef kitle, kullanım alanı ve sosyal anlamlar da çıkardığı görülüyor. Bu anlamlandırmaların özellikle ırk ve sınıf sınırlarının yeniden üretilmesine katkıda bulunabildiği belirtiliyor.
Yani bir parfümün “zengin kokması” aslında kimyasal bir gerçeklikten çok sosyal olarak öğrenilmiş bir anlam olabilir.
Irk ve koku: “Yabancı kokusu” fikri nereden geliyor?
Konunun en hassas taraflarından biri burası.
Tarih boyunca farklı toplulukların yemekleri, beden kokuları, baharatları ve parfümleri üzerinden “biz” ve “onlar” ayrımları kurulmuş durumda. Tarihçi Jonathan Reinarz, kokunun insanların ve toplulukların farklılaştırılmasında kullanıldığını ve “ötekinin” kötü koktuğu fikrinin tarihsel olarak tekrar tekrar üretildiğini inceliyor.
Daha yeni çalışmalar da bu meselenin tamamen geçmişte kalmadığını gösteriyor. 2026 yılında Berlin üzerine yayımlanan antropolojik bir araştırma, göçmenlere yönelik “kokan yabancı” stereotipinin tarihsel ırksallaştırma süreçleriyle bağlantısını ele alıyor. Araştırma özellikle göçmenlerin gündelik yaşamlarında yiyecek, beden ve çevre kokuları üzerinden nasıl “öteki” olarak işaretlenebildiğine dikkat çekiyor.
İstanbul üzerine yürütülen antropolojik çalışmalar da kokunun aidiyet ve toplumsal güç ilişkileriyle bağlantısını inceliyor. Örneğin gül kokusu gibi belirli kokuların dini, kültürel ve kamusal anlamlar kazanabildiği; kokunun kent yaşamında aidiyet tartışmalarının parçası olabildiği araştırılıyor.
Bu nedenle “Bu insan neden böyle kokuyor?” sorusu bazen masum görünse de arkasında kültürel önyargılar bulunabilir.
Doğal vücut kokusu neden bu kadar problemleştiriliyor?
Modern toplumlarda “kokusuz beden” fikri giderek daha fazla ideal haline geldi.
Deodorantlar, duş jelleri, çamaşır deterjanları, oda kokuları, saç ürünleri ve parfümler bize sürekli olarak bedenimizin doğal kokusunun değiştirilmesi gerektiğini söylüyor.
Bunun sağlık ve hijyen açısından bazı yararları elbette olabilir. Fakat hijyen ile “toplumun kabul ettiği kokuya sahip olmak” aynı şey değildir.
Örneğin bazı insanların çalışma koşulları daha fazla terlemelerine neden olabilir. Fiziksel emek gerektiren bir işte çalışan biriyle klimalı bir ofiste çalışan kişinin beden kokusunu aynı sosyal standartla değerlendirmek adil olmayabilir.
Üstelik koku alma duyusunun kendisi de sosyal eşitsizliklerden tamamen bağımsız değil. Bir kapsamlı derleme, düşük sosyoekonomik statü, mesleki çevresel maruziyetler ve bazı ırksal/etnik eşitsizliklerle koku işlevi arasında ilişkiler bulunduğunu bildiriyor.
Dolayısıyla “koku” hakkında konuşurken yalnızca parfüm şişesine değil, insanların yaşadığı koşullara da bakmak gerekiyor.
Peki boyna parfüm sıkmalı mıyız?
Bence soruyu “sıkılır mı, sıkılmaz mı?” şeklinde ikili bir kurala dönüştürmek yerine daha bilinçli sormak gerekiyor.
Cildiniz hassassa boyun bölgesinde kullanmayabilirsiniz. Parfüm kullandıktan sonra tahriş veya yanma oluşuyorsa ürünü bırakmak veya sağlık profesyoneline danışmak mantıklıdır. Ürünün kendi kullanım talimatlarını dikkate almak da önemlidir.
Ama sırf “boyuna parfüm sıkılmaz” şeklinde sosyal medyada veya çevreden duyduğumuz bir kural nedeniyle boynu tamamen yasak bölge ilan etmek bilimsel açıdan gereksizdir.
Ayrıca parfümü doğrudan cilde uygulamak istemeyenler kıyafet üzerinde kullanım gibi alternatifleri değerlendirebilir; ancak kumaşlarda leke veya renk değişimi ihtimali bulunduğu için önce görünmeyen küçük bir bölgede deneme yapmak daha güvenlidir.
Asıl tartışılması gereken soru ne?
Belki de “Parfüm neden boyuna sıkılmaz?” sorusunun bizi götürdüğü asıl yer burası:
Bir insanın nasıl kokması gerektiğine kim karar veriyor?
Bir kadının “fazla ağır” kokması neden eleştirilirken bir erkeğin aynı yoğunlukta parfüm kullanması neden bazen “karizmatik” bulunabiliyor?
Pahalı bir parfümün “sofistike” kabul edilmesiyle ekonomik olarak daha erişilebilir bir kokunun “ucuz” diye etiketlenmesi arasında nasıl bir ilişki var?
Farklı kültürlerin baharat, tütsü, yağ veya parfüm kullanımının “egzotik” olarak tanımlanması ile baskın kültürün koku standartlarının “normal” kabul edilmesi arasında bir güç ilişkisi olabilir mi?
Ve belki en önemlisi: İnsanları gerçekten kötü koktukları için mi yargılıyoruz, yoksa kötü koktuğunu düşündüğümüz insanlara dair daha önceden sahip olduğumuz sınıfsal, kültürel ve ırksal varsayımlarımız kokuyu da mı etkiliyor?
Koku görünmez olduğu için bazen tarafsız olduğunu sanıyoruz. Oysa araştırmalar bunun tersini gösteriyor. Koku; beden, toplumsal cinsiyet, sınıf, kültür ve ırk hakkında anlamlar üretebilen güçlü bir sosyal işaret.
Bu yüzden boyna parfüm sıkmak ya da sıkmamak aslında küçük bir gündelik tercih olabilir. Fakat o tercihin etrafında oluşan “kadın kokusu”, “erkek kokusu”, “zengin kokusu”, “yabancı kokusu”, “temiz insan kokusu” gibi kategorileri sorguladığımızda çok daha büyük bir toplumsal meseleyle karşılaşıyoruz.
Belki de parfüm konusunda özgürleşmenin yolu, herkese aynı kokuyu dayatmak değil; insanların bedenlerini hangi toplumsal beklentilere göre düzenlemek zorunda bırakıldığını fark etmekten geçiyor.
Kaynaklar ve araştırmalar
- Anthony Synnott, “A Sociology of Smell”, Canadian Review of Sociology - koku, sınıf, etnisite ve toplumsal cinsiyet ilişkileri üzerine temel sosyolojik çalışma.
- Karen A. Cerulo, “Scents and Sensibility: Olfaction, Sense-Making, and Meaning Attribution”, American Sociological Review - parfüm, kültürel anlamlandırma, sınıf ve ırk ilişkilerini inceliyor.
- Anna Lindqvist, “Preference and Gender Associations of Perfumes Applied on Human Skin”, Journal of Sensory Studies - parfüm tercihlerinin ve cinsiyet çağrışımlarının deneysel incelenmesi.
- Sabine Sczesny ve arkadaşlarının çalışması - parfümün iş başvurularında toplumsal cinsiyet stereotipleriyle bağlantısını araştırıyor.
- Jonathan Reinarz, Past Scents: Historical Perspectives on Smell - koku, ırk ve “öteki” kavramlarının tarihsel ilişkisi.
- Claudia Liebelt, 2026, City & Society - Berlin'de göç, ırksallaştırma ve “koku” üzerinden dışlanma deneyimleri.
Kaynak iddialarını daha temkinli çerçeveleSağlık bölümünü net ve sınırlı tut
Kaynak iddialarını daha temkinli çerçevele
Sağlık bölümünü net ve sınırlı tut
Kadın ve erkek deneyimlerini çoğullaştır
Yani bir parfümün “zengin kokması” aslında kimyasal bir gerçeklikten çok sosyal olarak öğrenilmiş bir anlam olabilir.
Irk ve koku: “Yabancı kokusu” fikri nereden geliyor?
Konunun en hassas taraflarından biri burası.
Tarih boyunca farklı toplulukların yemekleri, beden kokuları, baharatları ve parfümleri üzerinden “biz” ve “onlar” ayrımları kurulmuş durumda. Tarihçi Jonathan Reinarz, kokunun insanların ve toplulukların farklılaştırılmasında kullanıldığını ve “ötekinin” kötü koktuğu fikrinin tarihsel olarak tekrar tekrar üretildiğini inceliyor.
Daha yeni çalışmalar da bu meselenin tamamen geçmişte kalmadığını gösteriyor. 2026 yılında Berlin üzerine yayımlanan antropolojik bir araştırma, göçmenlere yönelik “kokan yabancı” stereotipinin tarihsel ırksallaştırma süreçleriyle bağlantısını ele alıyor. Araştırma özellikle göçmenlerin gündelik yaşamlarında yiyecek, beden ve çevre kokuları üzerinden nasıl “öteki” olarak işaretlenebildiğine dikkat çekiyor.
İstanbul üzerine yürütülen antropolojik çalışmalar da kokunun aidiyet ve toplumsal güç ilişkileriyle bağlantısını inceliyor. Örneğin gül kokusu gibi belirli kokuların dini, kültürel ve kamusal anlamlar kazanabildiği; kokunun kent yaşamında aidiyet tartışmalarının parçası olabildiği araştırılıyor.
Bu nedenle “Bu insan neden böyle kokuyor?” sorusu bazen masum görünse de arkasında kültürel önyargılar bulunabilir.
Doğal vücut kokusu neden bu kadar problemleştiriliyor?
Modern toplumlarda “kokusuz beden” fikri giderek daha fazla ideal haline geldi.
Deodorantlar, duş jelleri, çamaşır deterjanları, oda kokuları, saç ürünleri ve parfümler bize sürekli olarak bedenimizin doğal kokusunun değiştirilmesi gerektiğini söylüyor.
Bunun sağlık ve hijyen açısından bazı yararları elbette olabilir. Fakat hijyen ile “toplumun kabul ettiği kokuya sahip olmak” aynı şey değildir.
Örneğin bazı insanların çalışma koşulları daha fazla terlemelerine neden olabilir. Fiziksel emek gerektiren bir işte çalışan biriyle klimalı bir ofiste çalışan kişinin beden kokusunu aynı sosyal standartla değerlendirmek adil olmayabilir.
Üstelik koku alma duyusunun kendisi de sosyal eşitsizliklerden tamamen bağımsız değil. Bir kapsamlı derleme, düşük sosyoekonomik statü, mesleki çevresel maruziyetler ve bazı ırksal/etnik eşitsizliklerle koku işlevi arasında ilişkiler bulunduğunu bildiriyor.
Dolayısıyla “koku” hakkında konuşurken yalnızca parfüm şişesine değil, insanların yaşadığı koşullara da bakmak gerekiyor.
Peki boyna parfüm sıkmalı mıyız?
Bence soruyu “sıkılır mı, sıkılmaz mı?” şeklinde ikili bir kurala dönüştürmek yerine daha bilinçli sormak gerekiyor.
Cildiniz hassassa boyun bölgesinde kullanmayabilirsiniz. Parfüm kullandıktan sonra tahriş veya yanma oluşuyorsa ürünü bırakmak veya sağlık profesyoneline danışmak mantıklıdır. Ürünün kendi kullanım talimatlarını dikkate almak da önemlidir.
Ama sırf “boyuna parfüm sıkılmaz” şeklinde sosyal medyada veya çevreden duyduğumuz bir kural nedeniyle boynu tamamen yasak bölge ilan etmek bilimsel açıdan gereksizdir.
Ayrıca parfümü doğrudan cilde uygulamak istemeyenler kıyafet üzerinde kullanım gibi alternatifleri değerlendirebilir; ancak kumaşlarda leke veya renk değişimi ihtimali bulunduğu için önce görünmeyen küçük bir bölgede deneme yapmak daha güvenlidir.
Asıl tartışılması gereken soru ne?
Belki de “Parfüm neden boyuna sıkılmaz?” sorusunun bizi götürdüğü asıl yer burası:
Bir insanın nasıl kokması gerektiğine kim karar veriyor?
Bir kadının “fazla ağır” kokması neden eleştirilirken bir erkeğin aynı yoğunlukta parfüm kullanması neden bazen “karizmatik” bulunabiliyor?
Pahalı bir parfümün “sofistike” kabul edilmesiyle ekonomik olarak daha erişilebilir bir kokunun “ucuz” diye etiketlenmesi arasında nasıl bir ilişki var?
Farklı kültürlerin baharat, tütsü, yağ veya parfüm kullanımının “egzotik” olarak tanımlanması ile baskın kültürün koku standartlarının “normal” kabul edilmesi arasında bir güç ilişkisi olabilir mi?
Ve belki en önemlisi: İnsanları gerçekten kötü koktukları için mi yargılıyoruz, yoksa kötü koktuğunu düşündüğümüz insanlara dair daha önceden sahip olduğumuz sınıfsal, kültürel ve ırksal varsayımlarımız kokuyu da mı etkiliyor?
Koku görünmez olduğu için bazen tarafsız olduğunu sanıyoruz. Oysa araştırmalar bunun tersini gösteriyor. Koku; beden, toplumsal cinsiyet, sınıf, kültür ve ırk hakkında anlamlar üretebilen güçlü bir sosyal işaret.
Bu yüzden boyna parfüm sıkmak ya da sıkmamak aslında küçük bir gündelik tercih olabilir. Fakat o tercihin etrafında oluşan “kadın kokusu”, “erkek kokusu”, “zengin kokusu”, “yabancı kokusu”, “temiz insan kokusu” gibi kategorileri sorguladığımızda çok daha büyük bir toplumsal meseleyle karşılaşıyoruz.
Belki de parfüm konusunda özgürleşmenin yolu, herkese aynı kokuyu dayatmak değil; insanların bedenlerini hangi toplumsal beklentilere göre düzenlemek zorunda bırakıldığını fark etmekten geçiyor.
Kaynaklar ve araştırmalar
- Anthony Synnott, “A Sociology of Smell”, Canadian Review of Sociology - koku, sınıf, etnisite ve toplumsal cinsiyet ilişkileri üzerine temel sosyolojik çalışma.
- Karen A. Cerulo, “Scents and Sensibility: Olfaction, Sense-Making, and Meaning Attribution”, American Sociological Review - parfüm, kültürel anlamlandırma, sınıf ve ırk ilişkilerini inceliyor.
- Anna Lindqvist, “Preference and Gender Associations of Perfumes Applied on Human Skin”, Journal of Sensory Studies - parfüm tercihlerinin ve cinsiyet çağrışımlarının deneysel incelenmesi.
- Sabine Sczesny ve arkadaşlarının çalışması - parfümün iş başvurularında toplumsal cinsiyet stereotipleriyle bağlantısını araştırıyor.
- Jonathan Reinarz, Past Scents: Historical Perspectives on Smell - koku, ırk ve “öteki” kavramlarının tarihsel ilişkisi.
- Claudia Liebelt, 2026, City & Society - Berlin'de göç, ırksallaştırma ve “koku” üzerinden dışlanma deneyimleri.
Kaynak iddialarını daha temkinli çerçeveleSağlık bölümünü net ve sınırlı tut
Kaynak iddialarını daha temkinli çerçevele
Sağlık bölümünü net ve sınırlı tut
Kadın ve erkek deneyimlerini çoğullaştır